انواع مالیات بر ارزش افزوده

سه نوع مالیات بر ارزش افزوده وجود دارد که عبارتند از:

  • مالیات بر ارزش افزوده از نوع تولیدی
  • مالیات بر ارزش افزوده از نوع مصرفی
  • مالیات بر ارزش افزوده از نوع درآمدی

هر کدام از این سه نوع مالیات نیز بر مبنای دو اصل مبدأ یا مقصد محاسبه می‌شوند. در اصل مبدأ؛ مالیات بر ارزش افزوده بر تمام کالاها و خدماتی که در کشور تولید می‌شوند، وضع می‌گردد، اما در اصل مقصد، مالیات بر ارزش افزوده بر همه کالاها و خدماتی که در کشور مصرف می‌شوند، وضع می‌شود (صمیمی و صالح نژاد، 1377).

 

2-10-1- مالیات بر ارزش افزوده از نوع تولیدی

در صورتی که از اصل مبدأ استفاده شود، تمام مخارج در تولید ناخالص (به جز مخارج دولت بابت دستمزد که نمی‌تواند تحت پوشش مالیات بر ارزش افزوده قرار گیرد) در برگرفته می‌شود؛ با فرض اینکه از اصل مبدأ استفاده شود، صادرات که منشأ داخلی دارد، مشمول مالیات می‌شود، اما واردات که ارزش آن از خارج نشأت می‌گیرد، مشمول مالیات نمی‌شود. بنابراین پایه مالیات بر ارزش افزوده از نوع تولیدی، جمع تمام مخارج در تولید ناخالص داخلی به استثنای مخارج دستمزدی دولت است.

در مالیات بر ارزش افزوده از نوع تولیدی، مالیات کلی بر فروش اعمال می‌شود. این نوع مالیات بر ارزش افزوده می‌تواند بر کالاهای مصرفی و سرمایه‌ای اعمال شود. در این روش، کالاهای سرمایه‌ای و استهلاک آن‌ها، از مالیات معاف نیستند و به خرید کالاهای سرمایه‌ای، اعتبار مالیاتی تعلق نمی‌گیرد؛ از این‌رو این مالیات انگیزه سرمایه‌گذاری را تضعیف می‌کند.

 

2-10-2- مالیات بر ارزش افزوده نوع مصرفی

در مالیات بر ارزش افزوده از نوع مصرفی، علاوه بر استهلاک، مخارج مربوط به کالاهای سرمایه‌ای نیز از شمول پایه مالیاتی خارج می‌شود. با کاهش هزینه‌های سرمایه‌ای از تولید، آنچه باقی می‌ماند برابر ارزش کالاهای مصرفی تولید شده است. نظام مالیات بر ارزش افزوده‌ای که در کشورهای عضو جامعه اروپا مورد استفاده قرار می‌گیرد، از این نوع است. گرایش برخی کشورهای در حال توسعه نیز به استفاده از این روش است؛ به ویژه به علت معاف بودن کالاهای سرمایه‌ای از مالیات که انگیزه برای سرمایه‌گذاری بیشتر را به وجود می‌آورد؛ استفاده از این روش در عمل نسبت به دو روش دیگر، از سهولت بیشتری برخوردار است (صمیمی و صالح نژاد، 1377).

 

2-10-3- مالیات بر ارزش افزوده نوع درآمدی

سومین نوع مالیات بر ارزش افزوده، از نوع درآمدی می‌باشد که استهلاک را در بر نمی‌گیرد و مخارج سرمایه‌ای خالص را شامل می‌شود. پایه این مالیات، مجموعه درآمد پرداختی به عوامل، پس از کسر مخارج دستمزدی دولت است. علت نامگذاری این نوع مالیات نیز همین موضوع می‌باشد. به بیان دیگر، پایه کلی مالیات در نوع درآمدی مالیات بر ارزش افزوده، متناسب با درآمد عوامل تولید است. لازم به ذکر است که باید به این نکته نیز توجه شود که مالیات بر ارزش افزوده از نوع درآمد با نوع مصرفی آن تفاوت‌هایی دارد؛ از جمله اینکه فعال اقتصادی در پرداخت مالیات از نوع درآمدی، مجاز به کم کردن استهلاک است اما در نوع مصرفی مجاز به کسر سرمایه‌گذاری ناخالص می‌باشد. به عبارتی دیگر، مالیات بر ارزش افزوده از نوع درآمدی به اندازه تفاوت سرمایه‌گذاری ناخالص و استهلاک، بیشتر از مالیات بر ارزش افزوده از نوع مصرفی می‌باشد.

 

2-10-4- مقايسه سه نوع ماليات بر ارزش افزوده

در ميان سه نوع ماليات، ماليات بر ارزش افزوده از نوع توليدي، وسيع­ترين پايه مالياتي و ماليات بر ارزش افزوده از نوع مصرفي، كمترين پايه مالياتي را ايجاد مي كند.

چون ماليات توليدي، خريدهاي ناخالص كالاهاي سرمايه­اي)بدون مستثني كردن استهلاك) را شامل مي­شود؛ موانعي در برابر سرمايه گذاري ايجاد مي كند و در صورتي كه محاسبه ماليات بر ارزش افزوده به روش صورت حساب انجام گيرد، در مورد آن دسته از فعاليت ها كه موفق به انتقال بخشي ازهزينه هاي سرمايه­اي خود به بعد شوند؛ وضع اين ماليات بر كالاهاي سرمايه­اي؛ منجر به ماليات چند مرحله­اي مي‌شود كه در ماليات بر ارزش افزوده از نوع درآمدي، اين مساله در حد كمتري به وجود مي­آيد.

در ميان اين سه روش، ماليات بر ارزش افزوده از نوع مصرفي كه كمترين پايه مالياتي را ايجاد مي كند يك ماليات عمومي بر مصرف است (در صورتي كه از اصل مبدا استفاده شود؛ خالص صادرات را نيز در بر مي گيرد) بنابراين در ميان سه روش، بيشتر كشورها معمولا اين روش را بر مي­گزينند.

البته استفاده از اين روش ؛ بالاترين نرخ ماليات را براي ايجاد بازده درآمدي مطلوب لازم دارد و به همين علت برخي كشورها كوشش مي كنند مبناي ماليات بر ارزش افزوده از نوع مصرفي را به وسيله ماليات پذيركردن بخشي از كالاهاي سرمايه اي گسترش دهند (صمیمی و صالح نژاد، 1377).