جایگاه ایران بین کشورهای مصرف کننده آب

آمار بانک جهانی حاکی از بحران شدید آب در ایران است. طبق این آمار ایران در بین 180 کشور دنیا از لحاظ برخورداری از منابع آب در رتبه 50 قرار گرفته است. ایران در بین این کشورها از لحاظ سرانه منابع آب در جایگاه 112 جهان قرار دارد. سرانه منایع آب در ایران 1704 مترمکعب است. سرانه منابع آب در جهان و کشوهای پردرآمد دنیا به ترتیب 3.6 و 6.65 برابر ایران است. تغییر اقلیم در حال حاضر یکی از مهم ترین چالش های زیست محیطی در سطح جهان است که افزایش درجه حرارت، ذوب شدن یخ های قطبی، بالاآمدن سطح آب های آزاد جهان و تغییر در آستانه های آب و هوایی از پیامدهای آن محسوب می شوند. به گزارش اعتدال، در این میان از مهم ترین مسائل کنونی جهان، رقابت برای دسترسی به منابع آب است. مسئله‌ای که اکثر مناطق جهان و به‌ویژه کشورهای منطقه خاورمیانه را در آینده نه چندان دور وارد ابعاد تازه ای از چالش خواهد کرد. (ابراهیمی و همکاران، 1390)

کاهش منابع آب در این مناطق با توجه به مسئله تغییر اقلیم، جهانی است. اخیرا گزارش‌هایی در سطح جهان منتشر شده که برای منابع آب در منطقه خاورمیانه از جمله ایران، وضع هشدار دهنده ای را اعلام کرده اند.

گزارش‌های مورد بررسی به عواملی مانند افزایش مصرف، ضعف در مدیریت منابع آب، خشکسالی ها و به خصوص پدیده تغییر اقلیم به عنوان عوامل موثر در به وجود آوردن شرایط بحرانی اشاره می کنند.
روزنامه انگلیسی «گاردین» در گزارشی با اشاره به بحران آب در مناطق مختلف جهان نوشت: خاورمیانه، شمال آفریقا و جنوب آسیا به دلیل مدیریت غلط در سال های آینده با کمبود آب روبرو خواهند شد. ایران نیز جزو کشورهای درگیر با بحران آب ذکر شده است. آمار کاهش ذخایر آبی وحشتناک است. تهران با کمبود جدی آب روبروست و مقامات دولت از جمله “حسن روحانی ” موضوع آب را یک مسئله مرتبط با امنیت ملی خوانده اند و در حال برنامه ریزی برای پیشگیری بحران آب در شهر 12 میلیونی تهران هستند.
خطر بحران آب وقتی جدی تر می‌شود که درمی‌یابیم حوزه‌های آبریز رودهای خروشان خاورمیانه، نیز در حال از دست دادن ذخایر آبی خود هستند. بنابراین گزارش از سال 2003 تاکنون بخش هایی از ترکیه، سوریه، عراق و ایران که در کنار دجله و فرات هستند 144 کیلومتر مکعب ذخایر آبی خود را از دست داده اند. طبق آمار، بخش کمی از کاهش آب به دلیل خشکسالی زمین در سال 2007 و بخش دیگری تبخیر دریاچه ها و ذخایر آب بوده است ولی اکثریت آب از دست رفته که به 90 کیلومتر مکعب می رسد به دلیل کاهش ذخایر آب های زیر زمینی بوده است. (جبل عاملي، 1392)

در یک نگاه سطحی کمبود آب یک مساله داخلی و درجه چندم به نظر می‌آید، اما به نظر اکثر نهادهای امنیتی و اطلاعاتی، جنگ‌های آینده دنیا به خصوص مناطق کم آب همچون خاورمیانه بر سر منابع آب است، که از آن جمله می توان به هشدار سازمان امنیتی آمریکا نسبت به حملات تروریستی و جنگ و درگیری بر سر آب است.

رئیس سازمان اطلاعات ملی آمریکا در گزارش سال 2012 خود نسبت به اسراف آب هشدار داده و خاطرنشان می‌کند «در 10 سال آینده کشورهای زیادی که برای ایالات متحده مهم هستند با کمبود آب، ضعف کیفیت آب یا سیل روبرو خواهند شد که امنیت ایالات متحده را با افزایش تنش های منطقه ای به خطر می اندازد».

در گزارش گاردین به مناطقی شش گانه ای اشاره شده که در خطر خشکسالی قرار گرفته اند. این مناطق عبارتند از کالیفرنیا، برزیل، خاورمیانه(اردن، امارات، ترکیه، سوریه، عراق و ایران)، آفریقای شمالی(مصر و اتیوپی)، آسیای جنوبی(شرق پاکستان، شمال هندوستان و بنگلادش) و چین.

نتایج تحقیقات و مطالعات ملی و بین المللی هم چشم‌انداز نگران کننده ای را برای آینده آب کشور پیش بینی کرده اند. وزیر نیرو با اشاره به اینکه منابع آب تجدید شونده کشور از 130 میلیارد به 120 میلیارد مترمکعب کاهش یافته است و این امر در آینده نیز تشدید می شود، گفت: وضعیت آبی کشور از مرحله بحرانی هم عبور کرده است. (جبل عاملي، 1392)

ایشان می افزاید: اگر کشوری بین 20 تا 40 درصد از منابع آب تجدید شونده اش را مصرف کند، در شرایط استفاده پایدار از منابع آب و اگر بین 40 تا 60 درصد مصرف کند، در مرحله بحرانی منابع آب قرار دارد. در زمان کنونی از 120 میلیارد مترمکعب آب تجدید شونده کشور، سالانه 96 میلیارد مترمکعب استفاده می شود که 80 درصد از منابع تجدید شونده کشور است و کشور اکنون از مرحله بحران آبی نیز عبور کرده است.

تاسف بار تر اینکه با وجود کمبود شدید آب در کشور، ایران از لحاظ مصرف آب در جایگاه ششم دنیا قرار گرفته است. طبق آمار بانک جهانی مصرف آب در ایران بیش از 3.5 برابر میانگین جهانی آن است.

بنا بر این گزارش عمده مصرف آب ایران در بخش کشاورزی است که بیش از 90 درصد مصرف آب کشور را به خود اختصاص داده است. در همین رابطه وزیر نیرو گفت: 92 درصد از مجموعه مصارف آب(88 میلیارد مترمکعب در سال) در بخش کشاورزی مصرف می شود. وزیرنیرو همچنین اظهار داشت:  به ازای هر مترمکعب آب در کشور 0.9 کیلوگرم محصول کشاورزی تولید می شود، اما در جهان به ازای هر مترمکعب آب دو تا 2.5 کیلوگرم محصول تولید می شود.40 درصد از مواد غذایی کشور از خارج وارد می شود و اگر بخواهیم سند چشم انداز محقق شود و خودکفا شویم و بازده آبیاری را به متوسط جهانی برسانیم، باید 250 میلیارد مترمکعب آب داشته باشیم.

به نظر کارشناسان اصلی ترین راه‌های عبور از بحران آب در ایران را می توان مدیریت یکپارچه حوضه های آبریز، افزایش بازده آب در بخش کشاورزی، بازچرخانی آب، تامین آب صنعت از پساب فاضلاب شهری و آب دریا، استفاده از آب های غیر متعارف، بازچرخانی چندباره آب، کاهش هدررفت در شبکه های انتقال و توزیع و جلوگیری از برداشت های غیرمجاز را از جمله راهکارهای مهم برای عبور از چالش کم آبی عنوان کرد.

مخاطراتی که در نتیجه تغییر اقلیم متوجه کشورهای مذکور خواهد بود، به مراتب فراتر از منابع آبی به حساب می‌آیند. بدین معنا که حوزه های دیگری مانند سلامت، محیط زیست، امنیت غذایی و سیاسی هم در معرض تهدیدند و این امر نیازمند سیاستگذاری های کلان و قانونگذاری برای سازگاری کشور با پدیده کاهش منابع آب و تغییر اقلیم است. با توجه به جهانی بودن پدیده تغییر اقلیم و آسیب های ناشی از آن، لزوم توجه جدی به این موضوع چه در سطح ملی و چه در سطح منطقه ای و جهانی ضروری است و در این میان تدوین برنامه‌های جامع ساخت و ساز در نواحی ساحلی و مدیریت منابع آب از مهمترین اقدامات محسوب می شود. باید گفت گرچه ایران از کمبود منابع آب رنج می برد، اما مشکل اصلی در عدم بهره وری آب در کشور به خصوص در بخش کشاورزی و عدم برنامه ریزی برای افزایش آن است. در حقیقت با توجه به اینکه بیش از 90 درصد از منابع آب کشور صرف فعالیت های کشاورزی می گردد، اما به علت آبیاری سنتی و عدم استفاده از آبیاری مکانیزه، بهره وری و راندمان آب در این بخش بسیار پایین است. دولت بایستی با مدیریت صحیح در بخش کشاورزی و اعطای تسهیلات در راستای مکانیزه کردن آبیاری، بهره وری آب در این بخش مهم اقتصادی و پرمصرف آب افزایش دهد. (جبل عاملي، 1392)